Czy można cofnąć darowiznę - jak odwołać darowiznę?

Czy darowiznę można cofnąć?

Szczegółowe informacje dotyczące darowizn i jej specyfiki zostały spisane w Kodeksie cywilnym. W dużym skrócie darowizna to zobowiązanie do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Powinna zostać poświadczona umową. Darowizna przechodzi na własności obdarowanego zazwyczaj w momencie wydania rzeczy lub - w przypadku nieruchomości - przy sporządzeniu aktu notarialnego. Jednak nawet po tym fakcie wycofanie darowizny jest możliwe w skrajnych przypadkach. Wszystko dlatego, że darczyńca ma ustawowe prawo do cofnięcia darowizny ściśle określonych sytuacjach. Jak to możliwe?

Często okazuje się, że status majątkowy darczyńcy ulega pogorszeniu, osoba obdarowywana jest niewdzięczna lub pomiędzy nią a darczyńcą dochodzi do konfliktu. Wówczas darczyńca może odwołać wcześniejszą darowiznę. Jednak muszą zostać spełnione określone warunki.

Kiedy można cofnąć darowiznę?

Wiemy już, czy można odwołać darowiznę. A jaki jest termin odwołania darowizny? Zgodnie z polskim prawem darczyńca może zdecydować się taki krok nawet po wielu latach od faktycznego przekazania majątku. Decydującym czynnikiem nie jest bowiem okres posiadania dóbr przez nowego właściciela, lecz jego postawa etyczna względem osoby, której zawdzięcza wzbogacenie. Jeśli dojdzie do rażącej niewdzięczności, przepisy stają po stronie darczyńcy, pod warunkiem zachowania odpowiedniej dyscypliny czasowej. Oznacza to, że darczyńca ma dokładnie rok na podjęcie kroków prawnych, przy czym termin ten zaczyna biec dopiero od chwili, w której dowiedział się o nagannym zachowaniu osoby obdarowanej. Taka konstrukcja przepisów stanowi istotny bezpiecznik, chroniący darczyńcę przed skutkami zachowań, które mogły ujawnić się długo po sfinalizowaniu formalności.

Teraz warto zastanowić się nad tym, w jakich dokładnie sytuacjach odwołanie darowizny jest możliwe. Poniżej przedstawiliśmy kilka tego typu sytuacji. Poznaj przykłady, gdy odwołanie darowizny jest możliwe.

Znaczne pogorszenie statusu majątkowego darczyńcy

Pierwszym powodem, który usprawiedliwia cofnięcie darowizny, jest znaczne pogorszenie się statusu majątkowego darczyńcy. Stosuje się to tylko w odniesieniu do niewykonanej darowizny.

Taka przesłanka pojawia się w sytuacji, gdy pogorszenie stanu majątkowego zagraża ustawowemu obowiązkowi alimentacyjnemu darczyńcy, co uniemożliwia mu wsparcie osób, wobec których jest do tego zobowiązany.Do tego, jeśli po zawarciu umowy majątek darczyńcy ulegnie znacznemu uszczupleniu i ten żyje w niedostatku, to darowiznę można cofnąć. Jest to związane z tym, że zgodnie z przepisami wykonanie darowizny może mieć miejsce tylko wtedy, gdy na jej skutek darczyńca nie ponosi uszczerbku dla swojego utrzymania oraz zapewniania sobie podstawowych potrzeb.

Jeżeli jednak darowizna została już wykonana, a darczyńca popadnie w niedostatek, to osoba obdarowana powinna w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, zapewnić darczyńcy środki niezbędne do utrzymania i spełnienia jego podstawowych potrzeb. Oprócz kwestii niedostatku istotnym powodem sporów bywa również niewykonanie polecenia dołączonego do darowizny przez obdarowanego.

Obdarowany we własnym zakresie może również podjąć decyzję o zwrocie całej wartości wzbogacenia (darowizny). Dotyczy to różnych form tego przekazania, w tym m.in. darowizny po ślubie.

Brak wdzięczności ze strony obdarowywanego

Zdarza się też, że osoba obdarowana nie wykazuje wdzięczności wobec darczyńcy, a nawet popada z nią w konflikt. Jak odwołać darowiznę w tej sytuacji? Np. rodzice dali dziecku darowiznę przed ślubem, a następnie para młoda popada z nimi w konflikt. Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego darczyńca może odwołać swoją darowiznę, jeżeli obdarowany dopuszcza się względem niego rażącej niewdzięczności. Trudno jednak wskazać, co mieści się w ramach rażącej niewdzięczności, dlatego każdy przypadek powinien być rozpatrywany osobno z uwzględnieniem indywidualnego kontekstu. To, czy da się cofnąć darowiznę, orzeka sąd na podstawie zgromadzonych dowodów i informacji.

Historycznie zdarzały się przypadki, że darowizna była odwoływana z powodu niewierności małżeńskiej. Można ją uznać za dowód rażącej niewdzięczności. Orzecznictwo w tym obszarze jest jednak różne, dlatego tego typu sprawy nie są z góry skazane na porażkę lub zwycięstwo.

O możliwości cofnięcia darowizny z powodu rażącej niewdzięczności w każdym przypadku decydują konkretne okoliczności. Dla każdej sytuacji mają one zupełnie inne znaczenie. Jednocześnie jako rażąca niewdzięczność nie są traktowane: drobne czyny umyślne i czyny nieumyślne. Musi to być poważniejszy powód, aby sąd rozpatrzył taki wniosek pozytywnie i darczyńca odzyskał przekazane świadczenie.

Granice pomiędzy zwykłym sporem a zachowaniem rażąco nagannym

W praktyce orzeczniczej niezwykle istotne jest rozróżnienie pomiędzy codziennymi konfliktami a sytuacjami, które prawo definiuje jako rażąco naganne. Warto wyraźnie zaznaczyć, że typowe nieporozumienia, incydentalne sprzeczki czy zwykłe spory rodzinne, choć bywają bolesne, nie są uznawane za wystarczającą podstawę do tego, aby skutecznie przeprowadzić odwołanie darowizny.

Aby darczyńca mógł odzyskać swój majątek, zachowanie obdarowanego musi być umyślne i świadomie nakierowane na wyrządzenie krzywdy. Katalog takich zachowań obejmuje przede wszystkim:

• popełnienie przestępstwa przeciwko darczyńcy (np. kradzież, pobicie),
• publiczne znieważenie,
• uporczywe szykany,
• rażące naruszenie obowiązków rodzinnych,
• brak pomocy w czasie ciężkiej choroby.

Tylko tak wysoki stopień naganności pozwala na podważenie trwałości dokonanej wcześniej darowizny.

Rozpad związku małżeńskiego a status wcześniej przekazanych dóbr

Wiele pytań budzi kwestia darowizn dokonywanych bezpośrednio pomiędzy małżonkami w sytuacji, gdy ich relacja kończy się w sądzie. Należy jednak pamiętać, że sam rozwód lub separacja nie są wystarczającymi przesłankami do tego, aby nastąpiło odwołanie darowizny. Jeśli obdarowany małżonek nie dopuścił się względem darczyńcy czynów o charakterze rażącej niewdzięczności, samo wygaśnięcie więzi emocjonalnej nie pozwala na wycofanie darowizny. Przekazany majątek pozostaje własnością obdarowanego nawet po formalnym ustaniu małżeństwa, chyba że w procesie zostaną dowiedzione zachowania rażąco wykraczające poza standardowe ramy sporu rozwodowego.

Zgon nowego właściciela a roszczenia wobec jego następców prawnych

Sytuacja prawna komplikuje się w momencie, gdy osoba obdarowana umiera. W takim przypadku warto wiedzieć, że śmierć obdarowanego nie stanowi samoistnej podstawy do tego, aby darczyńca mógł cofnąć przekazane dobra. Roszczenie o zwrot darowizny nie powstaje automatycznie wobec spadkobierców zmarłego obdarowanego, jeśli to nie oni dopuścili się rażącej niewdzięczności.

Innymi słowy, darczyńca nie może domagać się zwrotu majątku od dzieci lub małżonka zmarłego obdarowanego tylko dlatego, że ten nie żyje. Darowizna staje się częścią masy spadkowej po zmarłym i podlega ogólnym zasadom dziedziczenia.

Jak cofnąć darowiznę?

Aby cofnąć darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności, należy złożyć oświadczenie o odwołaniu darowiznyna piśmie i przekazać je obdarowanemu. Forma pisemna jest bardzo ważna, ponieważ pozwala na precyzyjne udokumentowanie daty powstałego roszczenia. Jest to o tyle istotne, że należy zmieścić się w określonych ramach czasowych. Wiele osób zastanawia się, do ilu lat cofnięcie darowizny jest możliwe. Czas na reakcję to termin zawity (termin roczny), co oznacza, że po jego upływie prawo do odwołania bezpowrotnie wygasa. Zgodnie z przepisami mamy na to rok od uzyskania informacji o tym, że obdarowany jest niewdzięczny. Jeżeli ten czas zostanie przekroczony, to nie będzie możliwe cofnięcie darowizny. W praktyce jednak cofnięcie darowizny możliwe jest nawet po wielu latach, ponieważ rażąca niewdzięczność może zostać zaobserwowana długo po dokonaniu darowizny.

Należy pamiętać, że skuteczne złożenie oświadczenia o odwołaniu darowizny wywołuje jedynie tzw. skutek obligacyjny. W praktyce oznacza to, że prawo własności nie powraca automatycznie do darczyńcy w momencie doręczenia pisma obdarowanemu, a jedynie stwarza po stronie obdarowanego prawny obowiązek zwrotu otrzymanego majątku. Aby darczyńca ponownie stał się właścicielem przedmiotu umowy, niezbędne jest tzw. wtórne przeniesienie własności, co w przypadku nieruchomości wymaga ponownej wizyty u notariusza i sporządzenia stosownego aktu.

Istotną kwestią jest również przedawnienie roszczenia o zwrot przedmiotu darowizny. Jeśli obdarowany odmawia dobrowolnego wydania dóbr, darczyńca musi dochodzić swoich praw przed sądem, mając na uwadze ogólne terminy przedawnienia roszczeń majątkowych wynikające z Kodeksu cywilnego.

Jeżeli przedmiotem darowizny była nieruchomość, to wtedy niezbędne jest zawarcie aktu notarialnego o powrotne przeniesienie prawa własności nieruchomości na darczyńcę. Zdarza się jednak, że obdarowany pomimo decyzji sądu nie chce opuścić zajmowanego lokum. Wówczas należy złożyć pozew do sądu o dokonanie eksmisji.

Jeżeli w orzeczeniu wskazane zostanie, że występują podstawy do cofnięcia darowizny, to zastosowanie mają przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu się. Zgodnie z nimi osoba obdarowywana musi w określonym czasie zwrócić darowiznę. W przeciwnym razie ponosi odpowiedzialność, jako osób, która bezpodstawnie się wzbogaciła.

Ciekawym zagadnieniem jest to, czy można cofnąć darowiznę po śmierci darczyńcy i czy mogą to zrobić jego spadkobiercy. Wielu spadkobierców nie zgadza się z wolą zmarłej osoby. Wówczas możliwe jest ubieganie się o cofnięcie darowizny, jeżeli darczyńca był uprawniony do jej odwołania lub obdarowany umyślnie pozbawił go życia.

Istnieje również sytuacja, w której nie można odwołać darowizny nawet wtedy, gdy doszło do rażącej niewdzięczności. Dzieje się tak wtedy, gdy darczyńca przebaczył obdarowanemu. Ponadto odwołanie nie jest możliwe wtedy, gdy sama darowizna stanowi zadość obowiązkowi, który wynika z zasad współżycia społecznego. W związku z tym każdy przypadek warto indywidualnie skonsultować ze specjalistą z zakresu prawa.

Postępowanie cywilne i przymusowe odzyskiwanie przekazanych dóbr

W sytuacji, gdy oświadczenie woli o odwołaniu darowizny zostało skutecznie doręczone, a obdarowany mimo to odmawia dobrowolnego zwrotu majątku, jedynym rozwiązaniem pozostaje droga sądowa. Wytacza się wówczas powództwo o zwrot przedmiotu darowizny, w którym darczyńca musi udowodnić wystąpienie rażącej niewdzięczności.

W trakcie takiego procesu kluczową rolę odgrywają świadkowie oraz dowody z dokumentów lub nagrań, które potwierdzają naganne zachowanie obdarowanego. Jeśli sąd uzna racje darczyńcy, wydany prawomocny wyrok zastępuje oświadczenie woli obdarowanego o zwrotnym przeniesieniu własności. W ostateczności, jeśli dłużnik nadal stawia opór przy wydaniu rzeczy lub opuszczeniu nieruchomości, niezbędna może okazać się egzekucja komornicza, która przymusowo przywróci stan posiadania darczyńcy.

Ile kosztuje cofnięcie darowizny?

Wiemy już, do ilu lat można cofnąć darowiznę. Należy zmieścić się w terminie do roku od wystąpienia rażącej niewdzięczności ze strony obdarowanego. A ile kosztuje wycofanie darowizny? Ostateczny koszt wycofania darowizny zależy przede wszystkim od tego, czy sprawa kończy się polubownie u notariusza, czy też konieczne jest wstąpienie na drogę sądową.

W sytuacji gdy dojdzie do sporu sądowego, darczyńca musi liczyć się z określonymi kosztami całego postępowania. Koszty sądowe wynoszą 5% wartości przedmiotu sporu. Do tego należy pokryć opłatę notarialną za sporządzenie aktu zwrotnego przeniesienia własności, a także opłatę za zmianę wpisu w księdze wieczystej, jeżeli darowizna dotyczyła nieruchomości. Jednocześnie zwrot darowizny nie wiąże się z potrzebą zapłaty podatku przed darczyńcę.

Ochrona prawna przekazującego i zasady częściowego odzyskiwania majątku

Polskie prawo dba o to, aby darczyńca był należycie chroniony, wprowadzając zasady, których nie można zmienić prywatnymi ustaleniami. Oznacza to, że prawa do odwołania darowizny nie można z góry wyłączyć ani zrzec się go w treści samej umowy. Takie zapisy byłyby nieważne z mocy prawa.

Co więcej, jeśli przedmiot przekazania jest podzielny (np. suma pieniędzy lub udziały w nieruchomości), darczyńca ma prawo odwołać darowiznę tylko w części.

Jako skuteczne zabezpieczenie przedmiotu darowizny, szczególnie przy przekazywaniu nieruchomości, często sugerowana jest umowa dożywocia. W przeciwieństwie do darowizny nakłada ona na nabywcę konkretne, dożywotnie obowiązki opiekuńcze, co może znacznie lepiej chronić interesy osoby przekazującej majątek bliskiej osobie.

Interesuje Cię ta tematyka? Zapraszamy do zapoznania się z innymi naszymi artykułami, w tym tekstem o tym, czy zasilenie konta to darowizna.