Co się dzieje z długami po śmierci?

Czy długi po śmierci przechodzą na rodzinę?

Często zdarza się, że zmarła osoba pozostawia po sobie zadłużenie. Niezależnie od tego, czy wysokość zobowiązań jest niewielka, czy jednak spadkodawca znajdował się w spirali zadłużenia i trudnej sytuacji finansowej, warto wiedzieć, co wtedy zrobić. Oczywiście długi nie wyparują, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Oznacza to, że ktoś inny będzie musiał je spłacić. Dziedziczenie polega nie tylko na otrzymywaniu aktywów, ale również pasywów. Wśród nich znajdują się tzw. długi spadkowe, w tym m.in.: niezapłacone pożyczki, raty za sprzęt, karty bankowe i inne instrumenty finansowe.

Wiele osób zastanawia się nad tym, czy długi po śmierci przechodzą na rodzinę? Co do zasady tak. To najbliższa rodzina jako pierwsza ma prawo do spadku. Jeżeli się go zrzeknie, to kolejne osoby w rodzinie mogą go otrzymać, zgodnie z przyjętym prawem do dziedziczenia. To tzw. łańcuchowe dziedziczenie, czyli przechodzenie długów na wnuki po odrzuceniu przez dzieci.

Oznacza to, że nawet jeżeli Ty zrzekniesz się spadku i nie weźmiesz na siebie długów zmarłego, to mogą one spaść na barki innego członka rodziny, który nie będzie miał o nich pojęcia. Bardzo ważne jest to, aby informować swoją rodzinę o tej sytuacji i potencjalnym zagrożeniu.

Właśnie dlatego warto dokładnie poznać pełną historię finansową spadkodawcy. W tym celu warto przejrzeć jego rachunki czy też porozmawiać z przyjaciółmi. Sprawdzonym sposobem jest też skonstatowanie się z instytucjami takimi jak: BIK czy BIG. Rejestry dłużników na potrzeby prowadzonego postępowania spadkowego mogą udostępnić dane zmarłej osoby w zakresie ewentualnego zadłużenia. Jeżeli to nie poskutkuje, to kolejną możliwością jest złożenie wniosku do sądu lub komornika o przygotowanie składu spadku. W ten sposób uzyska się informacje o ewentualnych długach.

Jeżeli one występują, to warto wiedzieć, jak uniknąć dziedziczenia długów. W tym celu niezbędne jest zrzeknięcie się całego spadku. Spadkobierca ma na to dokładnie sześć miesięcy. Jeżeli tego nie zrobi, to automatycznie dziedziczy spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to, że odpowiada za długi do wysokości otrzymanego majątku. Wówczas warto wiedzieć, jak spłacać długi spadkowe oraz jak skutecznie uniknąć komornika, jeżeli w jakimś momencie spadkobiercy powinie się noga.

Wiemy już, kto spłaca długi po śmierci dłużnika. Może zdarzyć się jednak, że każdy ze spadkobierców odmówi przyjęcia spadku. Jest to związane z tym, że posiadają oni wiedzę o dużym zadłużeniu i nie chcą brać na swoje barki takiej odpowiedzialności. Zwłaszcza w dzisiejszych i trudnych czasach może to być skrajnie nieodpowiedzialne. Jeżeli jest taka możliwość, to nawet kosztem majątku, warto zrezygnować z dziedziczenia długów. W takiej sytuacji zadłużenie przejmowane jest przez gminę lub Skarb Państwa i to one odpowiadają za rozliczenie się z wierzycielami.

WAŻNE: Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku należy złożyć w terminie 6 miesięcy liczonym od momentu dowiedzenia się o tytule powołania, czyli od śmierci spadkodawcy. Warto wcześniej określić skład masy spadkowej, aby podjąć świadomą i rozsądną finansowo decyzję.

Na kogo przechodzą długi po śmierci?

Przepisy polskiego prawa wskazują na ścieżkę dziedziczenia w przypadku śmierci. W ramach dziedziczenia otrzymuje się nie nie tylko aktywa, ale także pasywa w postaci zadłużenia. Dziedziczenie testamentowe polega na tym, że skład majątku dystrybuowany jest zgodnie z testamentem, czyli ostatnią wolą zmarłej osoby. Jeżeli spadkodawca nie pozostawił po sobie testamentu, to wówczas ma miejsce dziedziczenie ustawowe według kolejności wskazanej w Kodeksie Cywilnym.

Zgodnie z tym w pierwszej kolejności spadek dziedziczną małżonek oraz dzieci zmarłego. Minimalny udział małżonka to 25%, a spadek docelowo dzielony jest na równe części. Jeżeli spadkodawca nie ma dzieci ani dalszych zstępnych, to majątek dziedziczą małżonek i rodzice spadkodawcy. Kolejne osoby w kolejce do otrzymania spadku to m.in.: rodzeństwo spadkodawcy, zstępni rodzeństwa, dziadkowie, zstępni dziadków, pasierbowie. Gdy zostaną wyczerpane wszystkie możliwości w ramach rodziny, to spadek trafia do gminy zamieszkiwanej przez spadkobiercę lub do Skarbu Państwa. Skarb Państwa przejmuje skład spadku wtedy, gdy nie sposób ustalić ostatniego miejsca zamieszkania osoby zmarłej.

WAŻNE: Kolejność dziedziczenia krok po kroku zgodnie z Kodeksem Cywilnym: małżonek/dzieci -> rodzice -> rodzeństwo -> gmina/Skarb Państwa.

Kodeks cywilny wskazuje nie tylko na dziedziczenie, ale również na to, kto odpowiada za długi po śmierci dłużnika. Spadkobiercy dziedziczą je zgodnie ze swoim udziałem w spadku. Aby tego uniknąć, warto wcześniej się zrzec spadku. Dzieje się tak wtedy, gdy długi są wysokie, a otrzymany majątek nie wystarcza na ich pokrycie. Kontynuowanie życia z takim bagażem może być bardzo trudne, dlatego jeżeli długi bankowe po śmierci kogoś bliskiego są duże, to z nich rezygnujemy. Jeżeli są małe i realne do spłaty, a otrzymane aktywna uzasadniają wzięcie na swoje barki pasywów, to warto wziąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Na podjęcie takiej decyzji mamy pół roku. Jeżeli nie zrzekniemy się spadku, to automatycznie nabywamy go z dobrodziejstwem inwentarza. To zgodne z obowiązującymi przepisami. Przy okazji zapoznaj się z naszym poradnikiem, jak szybko spłacić długi. Dzięki temu jeszcze szybciej wyjdziesz na finansową prostą i ustabilizujesz swoją sytuację.

Gmina i Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku i zgodnie z przepisami dziedziczą zawsze z dobrodziejstwem inwentarza.

Przyjęcie spadku wprost a odpowiedzialność za długi

Przyjęcie spadku może nastąpić wprost oraz z dobrodziejstwem inwentarza. Przyjęcie wprost oznacza pełną odpowiedzialność nieograniczoną majątkiem osobistym spadkobiercy. Tym samym spadkobierca ponosi konsekwencje finansowe obejmujące całe długi spadkodawcy. Pod tym względem bezpieczniejszą opcją jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczoną odpowiedzialnością maksymalnie do wysokości masy spadkowej. Warto również poznać specyfikę odpowiedzialności solidarnej, gdy występuje więcej niż jeden spadkobierca i wówczas wierzyciel ma prawo dochodzić całości roszczeń od wszystkich lub jednego z nich, aż zaspokoi swoje roszczenia wynikające z długu spadkodawcy. 

Różnica między spisem a wykazem inwentarza

Koniecznie poznaj różnicę pomiędzy spisem inwentarza oraz wykazem inwentarza. Zgodnie z podstawową definicją spis inwentarza to urzędowy dokument sporządzany przez komornika. Wskazuje on szczegółowo skład oraz wartość majątku, w tym stanu czynnego spadku. Dzięki czemu dokument ten może stanowić dowód w różnego rodzaju procesach sądowych. Dla porównania spis inwentarza to lista samodzielnie przygotowywana przez spadkobiercę, która powinna zawierać składniki majątku i ich wartość. Jednocześnie ma mniejszą wiarygodność oraz znaczenie dowodowe.

Zaległości w ZUS i Urzędzie Skarbowym w masie spadkowej

Zgodnie z przepisami Ordynacji podatkowej długi publicznoprawne, w tym składki ZUS (Zakład Ubezpieczeń Społecznych) i zaległe podatki wobec Urzędu Skarbowego wchodzą w skład spadku. Co do zasady nie wygasają one w momencie śmierci dłużnika. Spadkobiercy przejmują odpowiedzialność za te zobowiązania wraz z naliczonymi odsetkami. Zakres odpowiedzialności spadkobierców zależy od przyjęcia spadku, w tym wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza.

Dziedziczenie alimentów i kosztów pogrzebu

Wraz ze śmiercią danej osoby wygasa jej obowiązek alimentacyjny. Co jednak z długami za niepłacone na czas alimenty? Zgodnie z przepisami długi alimentacyjne wchodzą w skład masy spadkowej. W przypadku alimentów spadkobiercy mogą zostać obciążeni koniecznością ich uregulowania na zasadach ogólnych dotyczących dziedziczenia zobowiązań. Do długów spadkowych zaliczane są również koszty pogrzebu. 

Kredyt hipoteczny i wpisy w księgach wieczystych po śmierci

Należy pamiętać o tym, że hipoteka nie wygasa w momencie śmierci kredytobiorcy. Obciąża ona nieruchomość niezależnie od zmiany właściciela. Spadkobiercy przejmują nieruchomość już z istniejącym obciążeniem. Oznacza to, że wierzyciel hipoteczny może dochodzić swoich roszczeń z tej nieruchomości bez względu na zmianę właściciela. W związku z tym spadkobiercom zaleca się sprawdzenie działu IV księgi wieczystej, w którym wpisywane są wszelkie informacje dotyczące hipotek i innych zabezpieczeń, w tym kredytów bankowych.

Sytuacja żyrantów i współkredytobiorców zmarłego dłużnika

Zgodnie z przepisami śmierć dłużnika nie zwalnia poręczyciela (żyranta) z obowiązku spłaty kredytu zaciągniętego w banku. Żyrant dalej odpowiada za dług zgodnie z umową. W przypadku więcej niż jednego współkredytobiorcy zastosowanie ma tzw. odpowiedzialność solidarna, o której już pisano w tym artykule. Wskazuje ona na to, że pozostali przy życiu współkredytobiorcy odpowiadają za spłatę zadłużenia, a wierzyciel może dochodzić swoich roszczeń łącznie od nich wszystkich lub od jednego z nich. Miej to na uwadze, zanim zdecydujesz się na poręczenie zobowiązania finansowego osoby trzeciej.

Ubezpieczenie kredytu a obowiązek spłaty zadłużenia

W przypadku śmierci bliskiej osoby, która posiadała aktywny kredyt, warto poznać jego status. Sprawdź m.in., czy zmarły posiadał ubezpieczenie kredytu na wypadek śmierci. Polisa tego typu może pokryć pozostałe zadłużenie, wskazując na przejęcie spłaty całości lub części długu przez towarzystwo ubezpieczeniowe. Co ciekawe ubezpieczenie może pokryć zarówno typowe kredyty bankowe, w tym hipoteczne, jak i wysoko oprocentowane chwilówki. Jeżeli polisa nie została wykupiona, to zadłużenie przechodzi na spadkobierców na zasadach ogólnych. Przed podjęciem decyzji o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku, koniecznie sprawdź, czy w jego skład nie wchodzą aktywne zobowiązania wobec banków i parabanków oraz ich ewentualny status.

Naliczanie odsetek i terminy przedawnienia roszczeń spadkowych

Roszczenia spadkowe podlegają przedawnieniu, jednak jest to długotrwały okres. Zgodnie z obowiązującymi przepisami terminy to:

• 3 lata dla roszczeń okresowych/gospodarczych,
• 6 lat dla roszczeń ogólnych.

Czekanie na przedawnienie roszczeń może być zgubne, ponieważ każdy dodatkowy dzień powoduje naliczanie odsetek za zwłokę. Śmierć dłużnika nie blokuje wierzycielowi tej możliwości. Naliczane są również w terminie 6 miesięcy, jaki mają spadkobiercy na podjęcie decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Nie wstrzymuje on biegu przedawnienia ani naliczania odsetek.

Ochrona małoletnich spadkobierców przed długami

Przepisy polskiego prawa regulują ochronę małoletnich spadkobierców przed długami. W ich przypadku zawsze zastosowanie ma dziedziczenie z dobrodziejstwem inwentarza. W praktyce oznacza to, że spadek przyjmowany jest wraz z długami, jednak maksymalnie do wysokości wartości aktywów. Wszystko po to, aby osoby małoletnie nie przejmowały na swoje barki długów innych osób. Może okazać się też, że zasadne jest odrzucenie spadku w imieniu dziecka. Zgodnie z obowiązującymi przepisami musi to nastąpić za zgodą sądu opiekuńczego (sądu rodzinnego). To w interesie sędziego jest ocena, czy odrzucenie spadku leży w interesie osoby małoletniej. Obecnie cały proces przebiega wg uproszczonej i znacznie skróconej procedury.

Weryfikacja rachunków w Centralnej Informacji o Rachunkach Bankowych

Każdy spadkobierca ma możliwość skorzystania z Centralnej Informacji o Rachunkach Bankowych. To wykaz, w którym można odnaleźć rachunek osoby zmarłej we wszystkich bankach i SKOK-ach w Polsce. Pomaga to w obliczaniu masy spadkowej oraz analizie, czy pod dane konto podpięty jest aktywny kredyt bankowy lub inne zobowiązania. Łatwo bowiem powiązać rachunki, z których regulowane są raty lub na których widnieją aktywne obciążenia. Dostęp do Centralnej Informacji o Rachunkach Bankowych odbywa się za pośrednictwem sądu lub notariusza.

Akt poświadczenia dziedziczenia jako podstawa kontaktu z bankiem

W przypadku przyjęcia spadku i chęci uzyskania dostępu do środków zgromadzonych na koncie zmarłego, należy przedstawić w banku akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza lub postanowienie sądu. To prawomocne dokumenty oznaczające stwierdzenie nabycia spadku. Do tego należy dostarczyć akt zgonu spadkodawcy, który formalnie potwierdza otwarcie spadku. Na tej podstawie otrzymuje się dostęp do jego majątku zgromadzonego na rachunkach bankowych.

Jak poradzić sobie z długami spadkowymi?

Spłata długów spadkowych wymaga konsekwencji i uporu. Weryfikacja długów odbywa się m.in. poprzez sprawdzenie BIK (Biuro Informacji Gospodarczej), KRD, ERIF czy BIG InfoMonitor. Później przygotowuje się realny do zrealizowania plan spłaty zadłużenia. Następnie sumiennie się go wypełnia. Jeżeli otrzymany majątek wystarcza na pokrycie zadłużenia, to nie powinno być z tym większego problemu. Zdarza się jednak, że wymaga to sprzedaży otrzymanej nieruchomości. Wtedy warto się zastanowić nad tym, czy rzeczywiście tego chcemy. Może lepszym rozwiązaniem będzie spłata zobowiązania z generowanych przychodów i pozostawienie nieruchomości dla siebie lub na wynajem, w celu budowania dochodu pasywnego? 

Niezależnie od skali zadłużenia osoby zmarłej, warto dokładnie przeanalizować różne możliwości. Jeżeli wysokość miesięcznych obciążeń jest zbyt wysoka lub termin spłaty wydłużenia zbyt bliski, to warto negocjować z wierzycielami. Każdy dłużnik ma taką możliwość. Wówczas warto wydłużyć okres spłaty czy też wnioskować o umorzenie odsetek. Decyzja w tym zakresie podejmowana jest indywidualnie i jest to dobra wola wierzyciela.

W przypadku jakichkolwiek wątpliwości rekomendujemy kontakt z doradcą ds. finansowych. Zachęcamy również do świadomego gospodarowania pieniędzmi. Jeżeli bierzesz na swoje barki długi spadkowe, to musisz być pewny możliwości ich spłaty. W przeciwnym razie można popaść w poważne problemy finansowe. Ich skutkiem jest m.in.: blokada środków na koncie osobistym lub nieuchronne zapukanie do drzwi komornika. Z pewnością każdy z nas chciałby tego uniknąć, dlatego warto odpowiednio dysponować pieniędzmi oraz zarządzać odziedziczonym długiem. Wszystko po to, aby szybko się z nim uporać i odbudować swoją stabilizację finansową. Otrzymany majątek może posłużyć do budowania dochodu pasywnego i swojej niezależności. Zachęcamy również do zapoznania się z innymi naszymi poradnikami dotyczącymi finansów i inwestowania.

Łukasz GłębockiZobacz artykuły autora

Data publikacji: 02.02.2024

Aktualizacja: 24.03.2026