Jak sprawdzić majątek zmarłego? Praktyczny przewodnik krok po kroku

Co wchodzi w skład majątku zmarłego?

Majątek osobisty zmarłego nazywany jest masą spadkową. Zgodnie z przepisami polskiego prawa jest to suma wszystkich jego praw i obowiązków. W dużym skrócie polega to na tym, że w skład majątku wchodzą zarówno aktywa, jak i pasywa. Przykładowe aktywa to:

• nieruchomości (domy, mieszkania, grunty, lokale użytkowe),
• środki finansowe (gotówka, oszczędności na koncie, lokaty),
• inwestycje (akcje, obligacje, polisy inwestycyjne, udziały w spółkach),
• ruchomości (pojazdy, sprzęt, biżuteria i kosztowności).

Z drugiej strony są wszelkie pasywa, czyli zobowiązania finansowe, w tym: kredyty hipoteczne, kredyty gotówkowe, pożyczki, zadłużenie na kartach kredytowych, niezapłacone rachunki, zaległości podatkowe i inne. To tzw. długi spadkowe, które również podlegają dziedziczeniu.[1] Koniecznie dowiedz się, na czym polega dziedziczenie kredytu. Warto też poznać zależność pomiędzy intercyzą a spadkiem.

Jakie dokumenty należy sprawdzić w pierwszej kolejności?

Samodzielne poszukiwanie wszystkich składników majątku należy rozpocząć od dokładnego przejrzenia dokumentów po osobie zmarłej. Obejmuje to sprawdzenie segregatorów, teczek z dokumentami i innych miejsc w miejscu zamieszkania zmarłego. W pierwszej kolejności warto sprawdzić takie dokumenty jak:

• wyciągi bankowe,
• potwierdzenia przelewów,
• akty notarialne,
• umowy kredytowe,
• polisy ubezpieczeniowe,
• dowody rejestracyjne pojazdów,
• korespondencja z urzędów,
• korespondencja z banków,
• pisma z firm windykacyjnych (np. wezwania do zapłaty).

Niektóry z tych dokumentów pobiera się z urzędów. Aby było to możliwe, należy przedstawić akt zgonu zmarłej osoby oraz potwierdzić powiązanie z nią (np. więzi rodzinne).

Jak formalnie potwierdzić prawo do spadku?

Potwierdzenie prawa do spadku może odbywać się na dwóch ścieżkach: sądowej i notarialnej. Ścieżka sądowa polega na złożeniu w sądzie rejonowym (sąd spadku) wniosku o stwierdzenie nabycia spadku, a procedura kończy się wydawaniem postanowienia sądu. W przypadku notariusza wygląda to nieco inaczej i jest to szybsza, a także prostsza alternatywa. Polega bowiem na sporządzeniu przez notariusza aktu poświadczenia dziedziczenia, który ma tożsamą moc prawną do postanowienia sądu.

W obu przypadkach osoba uprawniona do nabycia spadku zobowiązana jest do przedstawienia kilku podstawowych dokumentów, w tym:

• aktu zgonu spadkodawcy,
• aktów stanu cywilnego spadkobierców (np.: akty małżeństwa, akty urodzenia),
• testament (jeżeli go sporządzono),
• dowód uiszczenia opłat sądowych/notarialnych.

W przypadku wydziedziczenia nie dziedziczy się ani aktywów, ani pasywów.

Jak ustalić nieruchomości i pojazdy należące do spadkodawcy?

Aby sprawdzić nieruchomości należące do osoby zmarłej, należy zweryfikować Księgi Wieczyste i widniejące w nich informacje. Dokumenty te dostępne są m.in. w systemach elektronicznych (Elektroniczne Księgi Wieczyste). Wcześniej należy jednak znać numery KW. Jeżeli go nie znasz, to należy złożyć wniosek do sądu rejonowego, do wydziału ksiąg wieczystych lub do Centralnej Informacji Ksiąg Wieczystych. Wniosek należy uargumentować, wykazując interes prawny, jakim jest ustalenie praw własności zmarłej osoby do nieruchomości.

Aby ustalić własność pojazdów, należy złożyć wniosek do Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców (CEPiK) wraz z dokumentem potwierdzającym status spadkobiercy. Na tej podstawie wydany zostanie dokument potwierdzający prawa własności zmarłej osoby do pojazdów, jeżeli takie prawa istniały.

Jak znaleźć konta bankowe i środki finansowe zmarłego?

Spadkobierca po nabyciu tytułu prawnego do spadku może w dowolnym banku lub SKOK-u złożyć wniosek o udostępnienie informacji o wszystkich rachunkach zmarłego w polskich bankach. Za prowadzenie tej bazy i udostępnianie z niej danych odpowiada Centralna Informacja o Rachunkach Bankowych (CIRB). W procesie tym korzysta się też z systemu OGNIVO, który zawiera wszystkie dane niezbędne m.in. do pracy komorników sądowych.

W poszukiwaniu środków finansowych należących do spadkodawcy warto nie ograniczać się tylko do kont bankowych. Koniecznie sprawdź też ewentualne:

• Otwarte Fundusze Emerytalne (OFE),
• Indywidualne Konto Emerytalne (IKE),
• Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego (IKZE),
• ubezpieczenia na życie.

Rekomenduje się również przeszukanie domu, zwłaszcza w przypadku starszych osób. Wiele z nich wciąż trzyma oszczędności w tzw. „skarpecie”.

Jak sprawdzić długi i zobowiązania finansowe spadkodawcy?

Po uzyskaniu potwierdzenia dziedziczenia można zgłosić się do Biura Informacji Kredytowej (BIK) o raport na temat historii kredytowej zmarłego. Dzięki temu uzyskuje się informacje o występujących kredytach oraz ich statusie. Pozwala to na określenie skali zobowiązań, co ułatwia podjęcie decyzję o dziedziczeniu lub ewentualnym odrzuceniu spadku. Ponadto zadłużenie zmarłej osoby można sprawdzić w biurach informacji gospodarczej, w tym w Krajowym Rejestrze Długów (KRD) czy BIG InfoMonitor. Przy kredycie warto zwrócić uwagę na to, że śmierć kredytobiorcy nie wstrzymuje zobowiązania, w tym naliczania ewentualnych odsetek za zwłokę w spłacie.

Rekomendujemy również kontakt z Urzędem Skarbowym w kontekście zaległości podatkowych, a także z zarządcą nieruchomości lub spółdzielnią mieszkaniową w kontekście zadłużenia czynszowego. Ewentualni wierzyciele mogą upomnieć się o swoje pieniądze z otrzymanego spadku.

Czym jest spis inwentarza i jak złożyć o niego wniosek?

Spis inwentarza to oficjalny dokument urzędowy, za którego sporządzenie odpowiada komornik sądowy[2]. Jego zadaniem jest spisanie wszystkich aktywów i pasywów w ramach masy spadkowej, a także wyceny ich realnej wartości. Tego typu wykaz inwentarza jest niezwykle przydatny przy podejmowaniu decyzji o przyjęciu spadku. Na ten moment to najbardziej kompleksowy i najbardziej wiarygodny sposób ustalenia wartości spadku pozostawionego przez zmarłą osobę. Dotyczy to m.in. przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczoną odpowiedzialnością tylko do wysokości otrzymywanego spadku. Ma to duże znaczenie, ponieważ długi po śmierci nie podlegają anulowaniu.

Aby uzyskać taki dokument, należy złożyć wniosek o spis inwentarza do sądu spadku lub bezpośrednio u komornika sądowego właściwego ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania zmarłej osoby. Wniosek taki może złożyć tylko uprawniony spadkobierca, wierzyciel lub zapisobierca windykacyjny.

Jakie są koszty związane z ustaleniem majątku spadkowego?

Koszty związane z procedurą ustalania majątku spadkowego dzieli się na: sądowe, notarialne i komornicze, przy czym nie zawsze ponosi się je wszystkie. Wiele zależy od tego, z jakiej ścieżki skorzystamy i czy złożymy wniosek o spis inwentarza. Podstawowe koszty obejmują:

• sądowe: opłata stała od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku (100 zł) oraz opłata za wpis do Rejestru Spadkowego (5 zł),
• notarialne: taksa notarialna za sporządzenie protokołu dziedziczenia (100 zł), aktu poświadczenia dziedziczenia (50 zł), protokołu otwarcia i ogłoszenia testamentu (50 zł), plus podatek VAT i opłaty za wypisy,
• komornicze: stała opłata za sporządzenie spisu inwentarza (400 zł).

Dodatkowe koszty mogą wiązać się z powołaniem rzeczoznawcy majątkowego do ustalenia wartości poszczególnych składników masy spadkowej. Nie zawsze jest to jednak konieczne.