Odrzucenie spadku - jak wyglądają formalności?

Kiedy można odrzucić spadek?

Na początek dobra wiadomość. Na odrzucenie spadku możesz zdecydować się bez względu na powód. Gdy dowiesz się, że wraz z majątkiem zmarłego czekają na ciebie jego długi, możesz złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku. Jeśli kwota kredytu gotówkowego bądź kredytu hipotecznego jest na tyle duża, że odziedziczony majątek nie wystarczy na jego pokrycie, nie będziesz musiał z własnych środków spłacać tego zobowiązań. Jak zatem odrzucić spadek?

Jak odrzucić spadek?

Jeśli podjąłeś decyzję o odrzuceniu spadku, masz do wyboru 2 opcje. Pierwszą jest odrzucenie spadku przed notariuszem, a drugą – przed sądem. Jak to wygląda w praktyce? Spadkobierca składający oświadczenie musi przedłożyć takie dokumenty jak:

• odpis skrócony aktu zgonu,
• ważny dowód osobisty, 
• poświadczenie numeru PESEL osoby zmarłej.

W określonych przypadkach w imieniu spadkobiercy może działać pełnomocnik z pełnomocnictwem szczególnym z podpisem poświadczonym w formie aktu notarialnego. W efekcie pełnomocnik może reprezentować spadkobiercę bez jego osobistej obecności.

Odrzucenie spadku – kolejność i terminy

Przede wszystkim w odrzucaniu spadku kluczową kwestią jest termin. Jako spadkobierca masz na to 6 miesięcy od momentu dowiedzenia się o powołaniu do dziedziczenia. Czy to długo? I tak, i nie. W końcu możesz nie zdawać sobie sprawy z tego, że zmarły miał długi i że w danym przypadku dochodzi do dziedziczenia kredytu. Do tego należy wyliczyć, czy odziedziczony majątek wystarczy do spłacenia długów spadkowych. A w końcu to ustalenie tych kwestii jest najważniejsze w przypadku podejmowania decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Na szczęście na to również jest sposób. Jeśli o ewentualnych długach dowiedziałeś się na ostatnią chwilę, zdecyduj się na odrzucenie spadku przed sądem. Dlaczego? Otóż w chwili, gdy złożysz wniosek do sądu o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku z zachowaniem terminu 6 miesięcy, będziesz w stanie skutecznie odrzucić spadek. Nawet jeśli taki wniosek wyślesz listem poleconym nadanym w ostatnim dniu terminu. W takim przypadku nie musisz przejmować się tym, czy jakiś notariusz przyjmie cię na ostatnią chwilę i przeprowadzi wszelkie formalności w terminie na odrzucenie spadku.

I jeszcze jedno. Odrzucając spadek, sprawiasz, że automatycznie przechodzi on na następne osoby w kolejności dziedziczenia. Mogą to być twoje dzieci lub wnuki, dlatego zawczasu uprzedź je o całej sprawie. Z kolei, jeśli twoje potomstwo jest niepełnoletnie, będziesz musiał złożyć wniosek o odrzucenie spadku za dziecko. Jednak najpierw będziesz musiał zgłosić się do sądu rejonowego, aby ten wyraził zgodę na odrzucenie takiego spadku. A jeśli przyjęcie spadku oznacza odziedziczenie długów i ma negatywne skutki finansowe dla spadkobiercy, to taką zgodę na pewno otrzymasz.

I jeszcze jedno. Ile jest czasu na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego potomka? Termin ten również wynosi 6 miesięcy, ale jego bieg zostaje przerwany na czas uzyskania prawomocnego orzeczenia sądu, który wydaje zgodę na odrzucenie spadku za dziecko. Co do zasady złożenie wniosku do sądu opiekuńczego o zgodę o odrzucenie spadku zawiesza bieg terminu 6 miesięcy.

WAŻNE: Okres 6 miesięcy to tzw. termin zawity, czyli jego bezskuteczny upływ prowadzi do automatycznego przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Okres liczony jest od momentu dowiedzenia się o tytule powołania do spadku. W przypadku zstępnych i dalszych spadkobierców termin ten biegnie dopiero, gdy dowiedzą się o odrzuceniu spadku przez osobę wyżej w kolejności dziedziczenia.

Automatyczne przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza po upływie terminu

Jeżeli w ciągu 6 miesięcy spadkobierca nie złoży oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, to następuje automatyczne przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Taka forma dziedziczenia ogranicza odpowiedzialność za długi tylko do wysokości wartości otrzymywanego spadku, co ma chronić jego prywatny majątek. Automatyczne przyjęcie spadku po upływie terminu zawitego różni się od przyjęcia prostego tym, że spadkobierca nie odpowiada za długi swoim majątkiem. To ważne zabezpieczenie przed nadmiernym ryzykiem finansowym przy dziedziczeniu, ponieważ nie zawsze jesteśmy świadomi wszystkich aktywów i pasywów zmarłego.

Odrzucenie a zrzeczenie się spadku

W kontekście spadku mówimy nie tylko o jego odrzuceniu, ale i o zrzeczeniu. Z tym drugim przypadkiem mamy do czynienia, gdy rezygnujemy ze spadku jeszcze za życia spadkodawcy i jest to umowa notarialna dwustronna. Co do zasady zrzeczenie obejmuje od razu zstępnych, chyba że spisana umowa stanowi inaczej. Odrzucenie natomiast jest jednostronne i ma miejsce już po śmierci spadkodawcy. To procedura stosowana w ramach dziedziczenia ustawowego lub dziedziczenia testamentowego. Po odrzuceniu spadku spadkobierca traktowany jest, jakby nie dożył otwarcia spadku.

Wniosek o odrzucenie spadku

Zastanawiasz się, jak wygląda wzór wniosku o odrzucenie spadku? Jeśli udasz się do notariusza, pomoże ci on w sporządzeniu odpowiedniego pisma. Niemniej musisz się do niego zgłosić z następującymi dokumentami:

• dowód osobisty,
• akt zgonu spadkodawcy,
• akt notarialny, który stanowi potwierdzenie odrzucenia spadku przez innych członków rodziny (ewentualnie).

Poza tym notariusz może poprosić cię o podanie adresu zamieszkania zmarłego, aby ustalić sąd, do którego musi dostarczyć twoje oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Kiedy odrzucenie spadku jest nieskuteczne?

Odrzucenie spadku przed notariuszem czy sądem co do zasady są skuteczne. Może się jednak zdarzyć, że zostanie ono uznane za nieważne. Stanie się tak w następujących sytuacjach:

• odrzucenie wniosku nastąpiło po terminie – wówczas spadek zostaje automatycznie przyjęty przez spadkobiercę,
• brak pełnej zdolności do czynności prawnych – jeśli dana osoba nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, to odrzucenie spadku przez taką osobę będzie nieskuteczne bez zgody sądu,
• złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku pod przymusem lub w wyniku błędu – wówczas może dojść do uznania takiego oświadczenia za nieważne.

Fikcja prawna i niedopuszczalność częściowego odrzucenia spadku

W Polsce przy odrzuceniu spadku ma zastosowanie tzw. „fikcja prawna”. Polega to na tym, że spadkobierca odrzucający spadek traktowany jest tak, jakby nie dożył momentu otwarcia spadku. Odrzucenie spadku ma charakter bezwarunkowy i dotyczy całego udziału. Oznacza to, że zstępni i inni spadkobiercy nie mają możliwości częściowego odrzucenia spadku. Ponadto nie wolno odrzucić spadku na korzyść konkretnej osoby. Jeżeli są jakiekolwiek wątpliwości w tym zakresie i zostaną potwierdzone, to jest to podstawa do podważenia w trybie przewidzianym dla Wad oświadczenia woli.

Nowe zasady odrzucenia spadku w imieniu małoletniego dziecka

W listopadzie 2023 roku weszła w życie nowelizacja przepisów, która upraszcza procedurę składania oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich dzieci. Obecnie, przy zgodzie obojga opiekunów prawnych posiadających władzę rodzicielską nad małoletnim dzieckiem, możliwe jest dokonywanie tego bez konieczności uzyskania zgody sądu opiekuńczego w akcie notarialnym. Oczywiście wcześniej rodzice muszą sami odrzucić ten spadek. Jeżeli jednak nie ma zgodności między rodzicami, to wymagana jest interwencja sądu opiekuńczego, który podejmuje możliwie najlepszą decyzję z punktu widzenia interesu dziecka. Interwencja sądu wymagana jest również przy okolicznościach, które wskazują na to, że odrzucenie spadku jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem małoletniego. Dzieje się tak np., gdy spadek zawiera jednocześnie długi i istotne aktywa.

Odrzucenie spadku a zachowek

Co ważne, odrzucając spadek, tracisz prawo do zachowku. A jak wygląda kwestia odrzucenie spadku a zachowek dla dzieci? Jeśli ty odrzucisz spadek, twoje dzieci dalej mają prawo do zachowku. Chyba że one również zdecydują się na odrzucenie majątku po zmarłym.

Skarga pauliańska jako narzędzie ochrony wierzycieli przed odrzuceniem spadku

Okazuje się, że odrzucenie spadku nie zawsze jest skuteczne z punktu widzenia spadkobiercy, który chce uniknąć długów spadkodawcy. Wierzyciele mają środki prawne, aby temu przeciwdziałać. Jednym z nich jest skarga pauliańska. Zgodnie z przepisami Kodeksu Cywilnego wierzyciele mogą żądać uznania takiego odrzucenia spadku za bezskuteczne wobec siebie. Muszą jednak wykazać, że ta czynność wykonywana jest w celu ich pokrzywdzenia oraz z pełną świadomością dłużnika o istnieniu zobowiązania. Każdy taki przypadek rozpatrywany jest indywidualnie przez sąd.

Czy odrzucenie spadku można cofnąć?

Odrzucenie spadku jest czynnością co do zasady nieodwracalną. Oznacza to, że raz złożone i przyjęte, nie może zostać wycofane. Dlatego też warto dokładnie przemyśleć, a także przeliczyć dziedziczony majątek i ewentualne długi, zanim podejmiesz ostateczną decyzję.

Nieco inaczej sprawa wygląda, jeśli odrzucenie spadku nastąpiło pod wpływem błędu lub groźby. Wówczas można je odwołać, choć wymaga to wejścia na drogę sądową. Podstawą do cofnięcia odrzucenia spadku są poważne wady oświadczenia woli, w tym błąd lub złożenie oświadczenia pod wpływem groźby. Jeżeli zostanie wykazane istnienie takich okoliczności, to można skorzystać z uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o odrzuceniu spadku. Jest to jednak procedura sądowa, a o wszystkim decyduje sąd rejonowy. Dopiero prawomocne uwzględnienie takiego wniosku powoduje, że odrzucenie spadku zostaje uznane za bezskuteczne.

Ile kosztuje odrzucenie spadku?

Na koniec przyjrzymy się, jak z jakimi kosztami wiąże się odrzucenie spadku. Otóż odrzucenie spadku u notariusza wiąże się z następującymi opłatami:

• taksa notarialna koszt 50 zł netto + VAT,
• koszt wypisów w wysokości 6 zł za każdą rozpoczętą stronę wypisu aktu notarialnego.

Natomiast w przypadku odrzucenia spadku w sądzie koszt wyniesie 100 zł i jest to opłata sądowa za wniosek o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku.

Dziedziczenie przez Gminę i Skarb Państwa po odrzuceniu spadku przez krewnych

Jeżeli wszyscy krewni skutecznie odrzucą spadek, to wówczas dochodzi do przesunięcia dziedziczenia ustawowego na dalsze podmioty. W praktyce oznacza to, że spadek przejmuje gmina będąca ostatnim miejscem zamieszkania spadkodawcy. Jeżeli nie da się ustalić tego miejsca, to spadek przejmuje Skarb Państwa. Zarówno gmina, jak i Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku, dzięki czemu gwarantowany jest mechanizm ciągłości dziedziczenia. Obejmuje to prawa i obowiązki spadkowe z mocy prawa.

Rejestr Spadkowy i rola konsula w procedurze spadkowej

Osoby przebywające za granicą mogą odrzucić spadek przed konsulem RP, który pełni funkcję równoważną w zakresie czynności notarialnych dla obywateli przebywających poza Polską. Wówczas sporządzany jest protokół notarialny oraz dokument, który zastępuje oświadczenie spadkowe i gwarantuje skuteczność prawną składanego przez spadkobiercę oświadczenia woli. Niezależnie od miejsca złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, wszystkie informacje na ich temat odnotowywane są w Rejestrze Spadkowym.

WAŻNE: W szczególnych sytuacjach oświadczenie może złożyć pełnomocnik spadkobiercy, jednak wymagane jest pełnomocnictwo szczególne obejmujące wyraźnie czynność odrzucenia spadku. W przeciwnym razie oświadczenie składane przez pełnomocnika będzie bezskuteczne.

Odrzucenie spadku – koszt, terminy i zasady

Odrzucenie spadku to sposób na uniknięcie dziedziczenia długów po zmarłym. Proces ten może odbywać się przed notariuszem lub sądem i musi być zrealizowany w ciągu 6 miesięcy od momentu dowiedzenia się o spadku. Ważne jest, aby zdawać sobie sprawę, jak ma się odrzucenie spadku do kolejności dziedziczenia i do którego pokolenia prawo to się rozciąga. Kluczowe jest jednak to, że jeżeli spadkobierca odrzuci spadek, prawo do jego odrzucenia mają również jego potomkowie. W przypadku osób małoletnich zgodę na odrzucenie spadku musi wydać sąd. Odrzucenie spadku wiąże się z rezygnacją z dziedziczenia majątku po śmierci zmarłego. Z kolei w przypadku chęci odrzucenia spadku za życia spadkodawcy mówimy o zrzeczeniu się spadku.

Anna Błażejewska-PłacheckaZobacz artykuły autora

Data dodania: 01.08.2024

Aktualizacja: 24.03.2026