Czym jest dług publiczny? Poznaj jego przyczyny, skutki i znaczenie dla gospodarki. Od czego zależy wysokość długu publicznego i jaki poziom jest względnie akceptowalny? Czy regulują to przepisy? Zebraliśmy dla Ciebie najważniejsze informacje na temat zadłużenia Skarbu Państwa z podziałem na dług wewnętrzny i zewnętrzny, a także z innymi najważniejszymi danymi.

Spis treści:

Co to jest dług publiczny?

Dług publiczny to suma wszystkich zobowiązań sektora finansów publicznych, w tym państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz funduszy pozabudżetowych wobec różnego rodzaju wierzycieli. W dużym skrócie wskazuje bowiem na skonsolidowane zadłużenie brutto sektora publicznego. Zadłużenie określane jest względem wierzycieli krajowych i wierzycieli zagranicznych. Wpływ na dług publiczny swoimi decyzjami ma m.in. bank centralny w Polsce, czyli NBP.

Jak powstaje dług publiczny?

Do powstania długu publicznego prowadzi nadwyżka wydatków nad dochodami państwa, czyli tzw. kumulacja deficytów budżetowych. W praktyce oznacza to, że im szybciej rosną wydatki na sektor publiczny, tym szybciej pogłębia się dziura budżetowa i powstaje dług publiczny. Wśród zagrożeń wymienia się takie wydatki, jak te związane z interwencjonizmem państwowym czy też transferami socjalnymi (np.: dodatki, świadczenie 800+ itd.). Aby to równoważyć, państwo zaciąga kolejne pożyczki zagraniczne lub emituje papiery wartościowe (np. obligacje). W konsekwencji jest to tylko pudrowanie problemu i w efekcie zadłużenie publiczne rośnie. To nie jest sposób na wyjście z długów w skali kraju.

Z czego składa się dług publiczny?

Podstawowe składniki długu publicznego to:

  • zaciągnięte kredyty i pożyczki,
  • gwarancje i poręczenia udzielone przez państwo,
  • przyjęte depozyty,
  • emisja papierów wartościowych (obligacje skarbowe, bony skarbowe).

Jak klasyfikuje się i mierzy dług publiczny w Polsce?

Podstawowy miernik poziomu zadłużenia to relacja długu do Produktu Krajowego Brutto (PKB). W Polsce na ten moment stosuje się dwie podstawowe metody obliczeń”

  • metodologia krajowa,
  • metodologia unijna (dług EDP).

Państwowy Dług Publiczny (PDP) to metodologia opisana w Ustawie o finansach publicznych. Uwzględnia główne zobowiązania nominalne, jednak bez szeregu operacji czy części zobowiązań podmiotów kontrolowanych przez państwo. Przede wszystkim pod uwagę bierze się:

  • budżet państwa
  • ZUS i KRUS,
  • jednostki samorządu terytorialnego,
  • część funduszy celowych,
  • państwowe jednostki organizacyjne.

Dług EDP (ang. Excessive Deficit Procedure) to metodologia unijna określona w przepisach unijnych oraz ESA 2010. Obejmuje takie obszary jak:

  • rząd centralny,
  • jednostki samorządu terytorialnego,
  • ubezpieczenia społeczne,
  • wszystkie podmioty kontrolowane przez państwo;
  • fundusze pozabudżetowe.

Tym samym metodologia EDP określania długu według kryteriów UE jest szersza i obejmuje większe zadłużenie skonsolidowane. Metoda ta wykorzystywana jest przy porównywaniu zadłużenia pomiędzy państwami Unii Europejskiej.

Jakie są prawne limity długu publicznego w Polsce?

Podstawowym aktem prawnym regulującym limit długu publicznego w Polsce jest Konstytucja. Wskazuje ona na to, że maksymalny dług publiczny nie powinien przekraczać 60% wartości rocznego PKB. Stosuje się również tzw. próg ostrożnościowy, czyli 55% wartości rocznego PKB, po którego przekroczeniu rozpoczynają się procedury sanacyjne i ostrożnościowe ukierunkowane na poradzenie sobie z kryzysem finansowym. Odpowiedzialna za to jest Rada Ministrów. Jej obowiązkiem jest m.in. przejrzenie dotychczasowych wydatków i redukcja zadłużenia. Powyższe dane to kryteria konwergencji (tzw. kryteria z Maastricht), które Polska musiała spełnić, wchodząc do Unii Europejskiej. To także kryteria brane pod uwagę przed przystąpieniem do strefy euro, na co jednak w Polsce na razie się nie zanosi.

Jakie są skutki wysokiego długu publicznego?

Wysoki dług publiczny przekłada się na takie negatywne skutki w skali całego kraju jak:

  • zahamowanie wzrostu gospodarczego,
  • wzrost inflacji i stóp procentowych,
  • wysokie obciążenie budżetu w postaci kosztów obsługi długu (odsetek).

Ponadto obserwuje się zwiększone ryzyko wpadnięcia w pułapkę zadłużenia, gdy zaciąga się nowe pożyczki na spłatę wcześniejszych (tzw. rolowanie długu). Najbardziej ryzykowny jest dług długoterminowy. Jednocześnie odpowiedzialnie zaciągany dług krótkoterminowy może mieć swoje uzasadnienie pod kątem realizacji inwestycji, które mają prowadzić do rozwoju kraju i wzrostu jego PKB.

Czym różni się dług krajowy od długu zagranicznego?

Dług publiczny dzieli się na krajowy i zagraniczny, a podział ten wskazuje bezpośrednio na specyfikę wierzycieli. Dług wewnętrzny to zobowiązania wobec wierzycieli pochodzących z kraju, w tym:

  • krajowe banki;
  • obywatele (obligacje).

Dług zewnętrzny obejmuje zobowiązania wobec podmiotów z zagranicy, w tym: inwestorów, organizacji międzynarodowych czy rządów innych państw.

Na czym polega zarządzanie długiem publicznym?

Zarządzanie długiem publicznym to jeden z podstawowych elementów polityki fiskalnej państwa. Zadaniem władz jest minimalizowanie kosztów obsługi długu, redukcja transferów socjalnych i jednoczesny wzrost przychodów państwa. Oczywiście dług może być obecny, jednak przy akceptowalnym poziomie ryzyka. Za opracowanie strategii zarządzania zadłużeniem Skarbu Państwa odpowiada Minister Finansów i to on jest rozliczany z efektów prowadzonej polityki. W ramach działań z obszaru polityki fiskalnej stosuje się m.in.:

  • emisję papierów wartościowych;
  • spłatę starych zobowiązań,
  • rolowanie długu.

Co to jest ukryty dług publiczny?

Każde państwo ma szereg przyszłych zobowiązań, które nie są uwzględnianie w oficjalnych statystykach w danym roku fiskalnym. To tzw. ukryty dług publiczny, który powinien być pod pełną kontrolą. W ramach przyszłych zobowiązań niezbędne jest uwzględnienie: przyszłych wypłat emerytur, świadczeń zdrowotnych itd. Jest to regulowane przez obowiązujące w Polsce przepisy prawne. W praktyce okazuje się, że dług ukryty może być kilka razy wyższy, niż wartość nominalna zadłużenia jawnego. Zarządzanie tym wymaga doświadczenia, wiedzy i wyczucia. Nawet najmniejszy błąd może być kosztowny, a w przypadku tego typu problemów nie można liczyć na przedawnienie długów.

Źródła: